BẤT LỰC TẬP NHIỄM (LEARNED HELPLESSNESS) LÀ GÌ? KHI BỘ NÃO "HỌC" CÁCH ĐẦU HÀNG SỐ PHẬN
Tại sao bạn chấp nhận thất bại dù có thể thay đổi? Khám phá hiện tượng Bất Lực Tập Nhiễm, thí nghiệm kinh điển của Martin Seligman và cách cơ chế tâm lý này dẫn đến trầm cảm.
Tại sao chúng ta bỏ cuộc khi cánh cửa vẫn mở?
Bạn đã bao giờ rơi vào một hoàn cảnh khó khăn, và dù có những lối thoát rõ ràng ngay trước mắt, bạn vẫn cảm thấy chân mình như đeo chì, không thể bước tới? Bạn tự nhủ: "Cố gắng cũng vô ích thôi", "Số mình là vậy rồi".
Đó không hẳn là sự lười biếng hay yếu đuối. Trong Tâm lý học, đó là một trạng thái được gọi là Bất Lực Tập Nhiễm (Learned Helplessness). Đây là một cơ chế phòng vệ nguy hiểm mà bộ não đã "học" được qua những trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ, khiến bạn tin rằng mình không có quyền kiểm soát cuộc đời mình.
Bài viết này của Bảo Sang PSY sẽ giải mã tận gốc rễ hiện tượng này dưới góc nhìn khoa học và tâm lý học hành vi.
I. Nguồn gốc của Bất Lực Tập Nhiễm: Thí nghiệm kinh điển của Martin Seligman
Họ chia những chú chó làm 3 nhóm:
Nhóm 1: Bị nhốt nhưng không bị sốc điện.
Nhóm 2: Bị sốc điện nhưng có thể tắt dòng điện bằng cách ấn vào một cái cần gạt.
Nhóm 3: Bị sốc điện nhưng dù làm gì cũng không thể tắt dòng điện (Tình trạng mất kiểm soát hoàn toàn).
Kết quả chấn động: Ở giai đoạn 2, khi tất cả được đưa vào một chiếc hộp mới, nơi chúng chỉ cần nhảy qua rào chắn thấp là thoát được điện:
Những chú chó ở Nhóm 1 và 2 nhanh chóng nhảy qua và thoát nạn.
Riêng những chú chó ở Nhóm 3 - nhóm từng trải qua cảm giác bất lực - đã nằm im chịu trận, rên rỉ và không hề có ý định trốn thoát, dù lối thoát ngay trước mắt.
Seligman kết luận: Những sinh vật này đã "học" được rằng hành động của chúng là vô nghĩa. Và con người cũng vậy.
II. 3 Dấu Hiệu Cốt Lõi Của Bất Lực Tập Nhiễm Ở Người
Khi áp dụng lên con người, Bất lực tập nhiễm biểu hiện phức tạp hơn qua 3 sự thiếu hụt chính (Triad of Impairments):
Thiếu hụt Động lực (Motivational Deficit): Người mắc hội chứng này thường thụ động, trì hoãn. Họ không bắt đầu các dự án mới, không tìm kiếm giải pháp khi gặp vấn đề. Câu cửa miệng của họ thường là: "Để làm gì chứ?"
Thiếu hụt Nhận thức (Cognitive Deficit): Họ gặp khó khăn trong việc nhận ra rằng hoàn cảnh đã thay đổi. Ngay cả khi họ thành công, họ cũng cho rằng đó là do "may mắn" chứ không phải do năng lực, và tin rằng lần sau sẽ lại thất bại.
Thiếu hụt Cảm xúc (Emotional Deficit): Trạng thái này thường đi kèm với sự thờ ơ, vô cảm, rối loạn lo âu và trầm cảm. Cảm giác tuyệt vọng bào mòn khả năng cảm nhận niềm vui.
III. Thuyết Phong Cách Giải Thích (Explanatory Style): Tại sao bạn lại bi quan?
Không phải ai gặp thất bại cũng bị Bất lực tập nhiễm. Sự khác biệt nằm ở "Phong cách giải thích" - cách bạn tự giải thích nguyên nhân của sự việc cho chính mình. Người bị bất lực tập nhiễm thường có Phong cách giải thích Bi quan (Pessimistic Explanatory Style) dựa trên 3 yếu tố (3 Ps):
Cá nhân hóa (Personalization - Internal): "Mọi lỗi lầm là do tôi." (Thay vì do hoàn cảnh).
Ví dụ: Thi trượt -> "Do mình quá ngu ngốc" (thay vì "Do đề thi khó").
Lan tỏa (Pervasiveness - Global): "Tôi thất bại việc này nghĩa là tôi thất bại toàn tập."
Ví dụ: Chia tay người yêu -> "Mình sẽ cô độc cả đời, không ai yêu mình cả."
Ổn định (Permanence - Stable): "Nỗi đau này sẽ kéo dài mãi mãi."
Ví dụ: Mất việc -> "Mình sẽ không bao giờ tìm được việc tốt nữa."
IV. Hệ quả: Sợi dây liên kết với Trầm cảm
Bất lực tập nhiễm được coi là một trong những mô hình lý thuyết quan trọng nhất để giải thích nguồn gốc của bệnh Trầm Cảm (Clinical Depression). Khi một người tin rằng tương lai là tiêu cực và họ không thể kiểm soát nó, não bộ sẽ ngừng tiết ra các hormone tạo động lực như Dopamine và Serotonin, đẩy họ vào trạng thái u uất sâu sắc.
V. Làm sao để "Tắt" cơ chế Bất Lực? Vai trò của Trị liệu Nghệ thuật
Hiểu rằng Bất lực tập nhiễm là một hành vi "được học", nghĩa là chúng ta hoàn toàn có thể "học lại" (unlearn) để trở nên lạc quan và chủ động hơn.
Tại Bảo Sang PSY, chúng tôi ứng dụng Trị liệu Nghệ thuật (Art Therapy) như một công cụ mạnh mẽ để phá vỡ cơ chế này. Tại sao lại là Nghệ thuật?
Khôi phục Quyền Kiểm Soát (Sense of Control): Người bị bất lực tập nhiễm thường cảm thấy mất kiểm soát. Trong phiên trị liệu nghệ thuật, bạn là người toàn quyền quyết định: chọn màu gì, vẽ nét nào, nặn hình thù gì. Hành động nhỏ này gửi tín hiệu đến não bộ rằng: "Tôi có quyền kiểm soát thế giới của mình".
Chuyển hóa Thụ động thành Chủ động: Thay vì ngồi suy nghĩ miên man (thụ động), việc sáng tạo nghệ thuật buộc bạn phải dùng đôi tay, vận động cơ thể (chủ động). Hành động vật lý này giúp phá vỡ sự tê liệt của hệ thần kinh.
Vật thể hóa Nỗi đau: Những cảm giác "bất lực", "vô vọng" rất khó gọi tên. Nghệ thuật giúp bạn đưa chúng ra ngoài dưới dạng hình ảnh, màu sắc. Khi nhìn thấy nỗi đau nằm trên giấy, bạn tách biệt nó khỏi bản thân mình và bắt đầu quá trình xử lý nó.
Bạn không cần phải là họa sĩ để bắt đầu. Tại Bảo Sang PSY, chúng tôi đồng hành cùng bạn để "vẽ lại" nhận thức, biến sự bất lực thành sức mạnh nội tại.
👉 Đừng để quá khứ định hình tương lai. Liên hệ ngay với Bảo Sang PSY để đặt lịch tham vấn và trải nghiệm liệu pháp nghệ thuật.
Post a Comment